オシダ科 Dryopteridaceae
- 学名:Dryopteridaceae Herter 1949年
- タイプ属:Dryopteris Adans.
- 分子系統樹:ウィキペディア(英文)参照
- 科の特徴:中型から大型の地上生シダ植物。根茎は短く直立または斜上し、葉は群生するか匍匐して散在またはほぼ群生する葉を持ち、葉柄は鱗片で密に覆われる。葉柄の断面には4〜7個以上の維管束がある。葉身は1〜5回羽状(まれに単葉)で、葉質は紙質または革質である。葉脈は葉縁に達しない。胞子嚢群は脈背生が多く、包膜があるものは円腎形。
1.カナワラビ属 Arachniodes
- 学名:Arachniodes Blume 1828年
- タイプ種:Arachniodes aspidioides Blume
- 属の特徴:中型の地上生シダ植物。根茎は太くて長く這い、稀に斜上し葉軸の基部に沿って鱗片で覆われる。葉質の違いからナライシダ類とカナワラビ類があり、ナライシダ類は葉が薄く草質で、カナワラビ類は紙質から革質である。包膜は円腎形。
- 含まれる種:
- ヤクカナワラビ Arachniodes amabilis
- オオカナワラビ Arachniodes amabilis var. fimbriata
- オキナワカナワラビ Arachniodes amabilis var. okinawensis
- ホソバナライシダ Arachniodes borealis
- イツキカナワラビ Arachniodes cantilenae
- ヤクシマカナワラビ Arachniodes cavaleriei
- オニカナワラビ Arachniodes chinensis
- ハチジョウカナワラビ Arachniodes davalliiformis
- ホザキカナワラビ Arachniodes dimorphophylla
- ホソバカナワラビ Arachniodes exilis
- ナンゴクナライシダ Arachniodes fargesii
- シビカナワラビ Arachniodes hekiana
- ヒュウガカナワラビ Arachniodes hiugana
- シノブカグマ Arachniodes mutica
- ミドリカナワラビ Arachniodes nipponica
- ヒロハナライシダ Arachniodes quadripinnata subsp. fimbriata
- ハカタシダ Arachniodes simplicior
- ヒゴカナワラビ Arachniodes simulans
- コバノカナワラビ Arachniodes sporadosora
- リョウメンシダ Arachniodes standishii
- ツルダカナワラビ Arachniodes yaoshanensis
- ハガクレカナワラビ Arachniodes yasu-inouei
- コバヤシカナワラビ Arachniodes yasu-inouei var. angustipinnula
- オトコシダ Arachniodes yoshinagae
- 生態写真集:カナワラビ属(1) カナワラビ属(2) カナワラビ属(3)
2.カツモウイノデ属 Ctenitis
- 学名:Ctenitis (C. Chr.) C. Chr. 1938年
- タイプ種:Ctenitis distans (Brack.) Ching (レクトタイプ)
- 属の特徴:中型の地上生シダ植物。根茎は短く太く、直立または斜上する。葉柄の基部は鱗片で密に覆われ、鱗片は大きく披針形から卵状披針形で、先端は長く尖り、褐色から茶褐色、全縁で膜状である。葉身は2回羽状から3回羽状で、披針形、楕円状披針形、卵状三角形、またはほぼ五角形。葉脈は辺縁に届かない。国内産ではサツマシダに包膜がない。
- 含まれる種:
- ホラカグマ Ctenitis eatonii
- コミダケシダ Ctenitis iriomotensis
- キンモウイノデ Ctenitis lepigera
- コキンモウイノデ Ctenitis microlepigera
- サツマシダ Ctenitis sinii
- カツモウイノデ Ctenitis subglandulosa
- 生態写真集:カツモウイノデ属
3.ヤブソテツ属 Cyrtomium
- 学名:Cyrtomium C. Presl. 1836年
- タイプ種:Cyrtomium falcatum (L. f.) C. Presl (レクトタイプ)
- 属の特徴:中型の地上生シダ植物。根茎は短く直立または斜上し、葉柄の基部に沿って鱗片で密に覆われる。鱗片は卵形または披針形で、辺縁は全縁から不規則に切れ込むものがある。葉身は卵形または長楕円状披針形で、奇数羽状または1回羽状。側羽片はやや上方に湾曲して鎌状になる。葉脈は網目状。胞子嚢群は脈背生で、包膜は円形。
- 含まれる種:
- クマヤブソテツ Cyrtomium anomophyllum
- イズヤブソテツ Cyrtomium atropunctatum
- メヤブソテツ Cyrtomium caryotideum
- ナガバヤブソテツ Cyrtomium devexiscapulae
- オニヤブソテツ Cyrtomium falcatum
- ムニンオニヤブソテツ Cyrtomium falcatum subsp. australe
- ヒメオニヤブソテツ Cyrtomium falcatum subsp. littorale
- ヤブソテツ Cyrtomium fortunei
- テリハヤブソテツ Cyrtomium laetevirens
- ヒロハヤブソテツ Cyrtomium macrophyllum
- ツクシヤブソテツ Cyrtomium tukusicola
- ミヤコヤブソテツ Cyrtomium yamamotoi
- 生態写真集:ヤブソテツ属(1) ヤブソテツ属(2)
4.オシダ属 Dryopteris
- 学名:Dryopteris Adans. 1763年
- タイプ種:Dryopteris filix-mas (L.) Schott
- 属の特徴:中型の地上生シダ植物。根茎は短く太く、直立または斜上(時に匍匐)し、先端は鱗片で密に覆われている。葉身は広披針形、長楕円形、三角卵形、時に五角形で、1回羽状または2回羽状または4回羽状で先端は羽状に裂け、まれに1回奇数羽状になる。葉は一般に紙質から革質である。葉脈は葉縁に達しない。胞子嚢群は円形で脈背生。
- 含まれる種:
- オクヤマシダ Dryopteris amurensis
- クマイワヘゴ Dryopteris anthracinisquama
- イワヘゴ Dryopteris atrata
- ヤマイタチシダ Dryopteris bissetiana
- ハチジョウベニシダ Dryopteris caudipinna
- サイゴクベニシダ Dryopteris championii
- チチジマイタチシダ Dryopteris chichisimensis
- ミサキカグマ Dryopteris chinensis
- ツクシイワヘゴ Dryopteris commixta
- カラフトメンマ Dryopteris coreanomontana
- オシダ Dryopteris crassirhizoma
- イヌイワヘゴ Dryopteris cycadina
- ナチクジャク Dryopteris decipiens
- イヌナチクジャク Dryopteris decipiens var. diplazioides
- オオクジャクシダ Dryopteris dickinsii
- ベニシダ Dryopteris erythrosora
- ベニオオイタチシダ Dryopteris erythrovaria
- シラネワラビ Dryopteris expansa
- タカサゴシダ Dryopteris formosana
- ニオイシダ Dryopteris fragrans
- マルバベニシダ Dryopteris fuscipes
- イヌヤマシダ Dryopteris fuscipes var. inuyamensis
- サクライカグマ Dryopteris gymnophylla
- ヌカイタチシダ Dryopteris gymnosora
- ニセヨゴレイタチシダ Dryopteris hadanoi
- ツクシオオクジャク Dryopteris handeliana
- キリシマイワヘゴ Dryopteris hangchowensis
- リュウキュウシダ Dryopteris hasseltii
- イヌタマシダ Dryopteris hayatae
- ホウライヒメワラビ Dryopteris hendersonii
- オオイタチシダ Dryopteris hikonensis
- オオベニシダ Dryopteris hondoensis
- ヌカイタチシダモドキ Dryopteris indusiata
- ムニンイタチシダ Dryopteris insularis
- アメリカシラネワラビ Dryopteris intermedia (外来種)
- ギフベニシダ Dryopteris kinkiensis
- キノクニベニシダ Dryopteris kinokuniensis
- リョウトウイタチシダ Dryopteris kobayashii
- ホコザキベニシダ Dryopteris koidzumiana
- ワカナシダ Dryopteris kuratae
- タヌキシダ Dryopteris labordei
- クマワラビ Dryopteris lacera
- イワカゲワラビ Dryopteris laeta
- オオミネイワヘゴ Dryopteris lunanensis
- キヨスミヒメワラビ Dryopteris maximowicziana
- ナンタイシダ Dryopteris maximowiczii
- エンシュウベニシダ Dryopteris medioxima
- クロミノイタチシダ Dryopteris melanocarpa
- オトメイタチシダ Dryopteris melanocarpa var. elegans
- ミヤマベニシダ Dryopteris monticola
- キヨズミオオクジャク Dryopteris namegatae
- トウゴクシダ Dryopteris nipponensis
- タイワンヒメワラビ Dryopteris nodosa
- アイヌカイタチシダ Dryopteris oohorae nom. nud.
- アツギノヌカイタチシダマガイ Dryopteris paomowanensis
- タイトウベニシダ Dryopteris polita
- ミヤマクマワラビ Dryopteris polylepis
- モトイタチシダ Dryopteris protobissetiana
- ムラサキベニシダ Dryopteris purpurella
- オワセベニシダ Dryopteris ryo-itoana
- ミヤマイタチシダ Dryopteris sabaei
- ヒメイタチシダ Dryopteris sacrosancta
- イワイタチシダ Dryopteris saxifraga
- イヌイワイタチシダ Dryopteris saxifragivaria
- シビイタチシダ Dryopteris shibipedis
- ホオノカワシダ Dryopteris shikokiana
- シロウマイタチシダ Dryopteris shiroumensis
- ナガサキシダ Dryopteris sieboldii
- ヌカイタチシダマガイ Dryopteris simasakii
- ヨゴレイタチシダ Dryopteris sordidipes
- ナガバノイタチシダ Dryopteris sparsa
- リュウキュウイタチシダ Dryopteris sparsa var. ryukyuensis
- イワオオイタチシダ Dryopteris subhikonensis
- アラゲミサキカグマ Dryopteris subtsushimensis
- タニヘゴ Dryopteris tokyoensis
- マルバヌカイタチシダモドキ Dryopteris tsugiwoi
- ツシマミサキカグマ Dryopteris tsushimensis
- ツツイイワヘゴ Dryopteris tsutsuiana
- オクマワラビ Dryopteris uniformis
- ナンカイイタチシダ Dryopteris varia
- オオヤグルマシダ Dryopteris wallichiana
- コスギイタチシダ Dryopteris yakusilvicola
- 生態写真集:オシダ属(1) オシダ属(2) オシダ属(3) オシダ属(4) オシダ属(5) オシダ属(6) オシダ属(7) オシダ属(8) オシダ属(9)
5.イノデ属 Polystichum
- 学名:Polystichum Roth 1800年
- タイプ種:Polypodium lonchitis L. (レクトタイプ)
- 属の特徴:小型から中型の地上生で稀に岩上生シダ植物。根茎は短く、直立または斜上し、葉柄の基部に沿って鱗片で覆われる。鱗片は多形で、卵形、披針形、線状、または繊毛状、鋸歯または芒状、褐色または黒褐色で2色であるものもある。葉は集まって生える。葉柄の腹側には浅い縦溝があり、基部のものと同様の小さな鱗片で覆われていることが多い。葉身は線状披針形、卵形披針形、長楕円形、1回羽状から3回羽状に裂け、小羽片は基部に耳状突起があることが多い。胞子嚢群の包膜は円形。
- 含まれる種:
- センジョウデンダ Polystichum atkinsonii
- ミヤジマシダ Polystichum balansae
- ホソイノデ Polystichum braunii
- イナデンダ Polystichum capillipes
- ツルデンダ Polystichum craspedosorum
- タチデンダ Polystichum deltodon
- アスカイノデ Polystichum fibrillosopaleaceum
- オオミミガタシダ Polystichum formosanum
- キュウシュウイノデ Polystichum grandifrons
- タイワンジュウモンジシダ Polystichum hancockii
- ホソバヤブソテツ Polystichum hookerianum
- チャボイノデ Polystichum igaense
- タカネシダ Polystichum lachenense
- オリヅルシダ Polystichum lepidocaulon
- ヒイラギデンダ Polystichum lonchitis
- アイアスカイノデ Polystichum longifrons
- カタイノデ Polystichum makinoi
- オオキヨズミシダ Polystichum mayebarae
- カラクサイノデ Polystichum microchlamys
- アヅミイノデ Polystichum microchlamys var. azumiense
- ヤシャイノデ Polystichum neolobatum
- アマミデンダ Polystichum obae
- トヨグチイノデ Polystichum ohmurae
- ナンピイノデ Polystichum otomasui
- ツヤナシイノデ Polystichum ovatopaleaceum
- イワシロイノデ Polystichum ovatopaleaceum var. coraiense
- サクラジマイノデ Polystichum piceopaleaceum
- イノデ Polystichum polyblepharum
- サイゴクイノデ Polystichum pseudomakinoi
- サカゲイノデ Polystichum retrosopaleaceum
- オニイノデ Polystichum rigens
- コモチイノデ Polystichum scariosum
- シムライノデ Polystichum shimurae
- イノデモドキ Polystichum tagawanum
- ジュウモンジシダ Polystichum tripteron
- ヒメカナワラビ Polystichum tsus-simense
- ヤエヤマトラノオ Polystichum yaeyamense
- 生態写真集:イノデ属(1) イノデ属(2) イノデ属(3) イノデ属(4) イノデ属(5) イノデ属(6) イノデ属(7)
6.ヘツカシダ属 Bolbitis
- 学名:Bolbitis Schott 1834年
- タイプ種:Bolbitis serratifolia (Mert. ex Kaulf.) Schott (レクトタイプ)
- 属の特徴:小型から中型の地上生シダ植物で、ときに水生。根茎は横走し、腹背構造を持ち、鱗片で密に覆われている。葉は背側に2列が比較的に密に生え、二形性で胞子葉は裏面の中肋以外の全面に胞子嚢群が広がって付く。包膜はない。栄養葉の多くは頂羽片のある単羽状で単葉のこともある。中軸が伸びて芽を付けることが多い。
- 含まれる種:
- オキナワキジノオ Bolbitis appendiculata
- オオヘツカシダ Bolbitis heteroclita
- ムニンヘツカシダ Bolbitis quoyana
- ヘツカシダ Bolbitis subcordata
- 生態写真集:ヘツカシダ属
7.アツイタ属 Elaphoglossum
- 学名:Elaphoglossum Schott ex J. Sm. 1842年
- タイプ種:Acrostichum conforme Sw. (レクトタイプ)
- 属の特徴:中〜小型で岩上や樹上生で稀に地上生のシダ植物。根茎は直立するものから横走するまで多様である。葉は群生し、二形性で単葉で全縁であるが外国産では切れ込むものがある。葉柄と膨らんだ茎の間に明瞭な関節がある場合とない場合がある。胞子葉は裏面の中肋以外の全面に胞子嚢群が広がって付く。アンデス山脈に種類が多い。
- 含まれる種:
- オキナワアツイタ Elaphoglossum callifolium
- ヒロハアツイタ Elaphoglossum tosaense
- アツイタ Elaphoglossum yoshinagae
- 生態写真集:アツイタ属
This page last updated 18 Mar. 2026